Lendas Herpetolóxicas

Antiga lenda sobre as ras

2010-11-30T14:32:00.001+01:00

Un antigo relato conta como as ras, cangrexos e troitas dun río vivían felices ata que chegou un pescador e comezou a atrapalas. Entón decidiron reunirse para buscar unha solución. As troitas afirmaron que a elas non as poderían pescar con facilidade, xa que eran moi áxiles e rápidas; os cangrexos tampouco se preocuparon moito, porque afacían esconderse entre as pedras. Só as ras estaban en verdadeiro perigo e pedíronlle axuda a unha bruxa que lles ofreceu un viscoso ungüento co que untaron todo o seu corpo. Cando o pescador lanzou a rede, capturou o cangrexo e a troita, pero a ra escorréuselle das mans.

A Fonte dos Carballos. Unha lenda sobre serpes

2010-04-08T19:00:00.004+02:00

Na aldea de San Cibrao, concello de Oímbra, uha asociación cultural ten colocado unha serie de carteis que fan referencia a lendas e lugares de interese da zona. Un deles trata sobre a Fonte dos Carballos onde se conta unha lenda sobre as serpes.

Asociación Cultural Santa Cruz

A FONTE DOS CARBALLOS

Houbo un tempo en que a xente de San Cibrao, ía colle-la auga á fonte dos Carballos, era unha auga certamente rica e fresca amén de posuír propiedades curativas. Ó mesmo tempo púñanse á sombra do carballo, que como todos sabemos é boa para a saúde.

Era como unha especie de ritual que os veciños facían de cotío, mais un día declarouse unha treboada tan grande e vigorosa que semellaba ser a fin do mundo, un raio caeu no carballo que estaba ó pé da fonte, fíxolle tal fenda que o oco que quedou servíu de niño para unha serpe que alí botou os seus ovos, ovos dos que saíron serpes e serpes que escurrizaron á xente da fonte dos carballos para sempre.

Destas serpes, non só son perigosas as súas picaduras senón tamén o seu aire e mesmo a súa sombra.

E disque as tales cobras son mouras encantadas que gardan un tesouro na ráiz do carballo que ninguén pode imaxinar, para desencantalas hai que, primeiro, cantarlle a seguinte cantiga:

"Unha señorita deitada no prado

vestida de pano labrado,

nin era pano, nin era seda,

e oque a ve pasmado queda"

E a seguir, darlles tres bicos na boca ou facerlles sangue: agora ben, que quen lles dé un bico non sexa un mozo e a cobra non se namore del, porque pode contar con que a serpe o matará.

Crenza sobre o amplexo dos Sapos

2010-01-22T20:11:00.006+01:00

Contoume un veciño da Arzoá, no concello de Vilardevós, que antigamente víanse no río decenas de Sapos a subiren uns enriba dos outros e que os máis pequenos agarraban aos grandes polas costas e afogábanos.

Parella de Sapos cunqueiros en amplexo

Historias de cóbregas

2009-11-11T21:00:00.003+01:00

Douche conta de varias historias relacionadas cas cóbregas.

- Referiume un amigo da banda de Piquín que una vez presenciara una loita entre una víbora e una donicela. A donicela brincaba arredor da cobra tentando morderlle na cabeza e a cobra embestía tratando de morderlle á donicela. De cando en cando, a donicela, deixaba a loita e corría hasta un cardo que había cerca e fregabase contra él, retornando de novo a atacar á víbora. O meu amigo, intrigado polo papel do cardo naquela loita, arrincouno e tirouno fora do alcalce da denosiña. Cando ésta volviu de novo a intentar fregarse contra o cardo, empezou a dar voltas desesperada, en busca dél, hasta que ós poucos momentos, ó non achalo, caiu morta. Preguntabase o meu amigo se o cardo lle proporcionaría alguna clase de antídoto á denosiña, contra as mordeduras da víbora.

- A miña muller é da banda de Curtis e contoume que de pequeña, apañando o centeo, ca man esquerda separabanse un pouco as canas de cereal para poder meter a fouciña e cortar, e nunha desas sentiu un peso desusado no alto e ó levantar a vista viu espantada una cóbrega de cerca dun metro enrroelada nas espigas que a duras penas soportaban o seu peso. ¿Estaría asoleándose ou asexando alguna presa?.

- Nos días de vran de muito calor séntense cantar as cóbregas, que producen un son agudo e metálico perfectamente audible que soa algo como “chás-chás-chás” . Nesas ocasións din os veciños: “cantan as cobras; ven chuvia”.

- En Carnota, avisabanlle ós cativos, que había que ter conta que non caera leite na corte ó muxir, nin deixar que ás vacas lle deitaran os tetos, porque eso atraía as cobras que seique teñen un mamar tan gostoso que as vacas antes queren que lle mame una cobra que a sua cria. Outra variante é o conto dunha muller que quedou a dormir dándolle o peito á criatura. Cando acordou, tiña una cobra mamando do seu peito e para que o neno non chorara, metéralle a punta do rabo na boca coma se fora un chupete.

Historias facilitadas por Pepe da Cañada, autor do blogue http://republicadecarnota.blogspot.com/

Mais de Lagartos e cobras

2009-11-02T18:05:00.003+01:00

Esta é unha lenda que escoitei varias veces, a última que lembro de boca do avó da miña muller, trátase dun suceso contado como verídico, neste caso ocorrido ao irmán do narrador:

"Estando meu irmán durmindo no monte sentiu como algo lle facía cóxegas debaixo da nariz, esto despertouno, e puido ver que o que lle facía cóxegas era un lagarto e que cerca andaba unha víbora: o lagarto fora avisalo de que se estaba achegando a víbora, gracias ao lagarto pudo escapar ".

Un nome vernáculo dun réptil lingüísticamente interesante

2009-10-22T18:20:00.005+02:00

Vou transcribir unha conversa que mantiven por correo electrónico con Serafín Álvarez e que me pareceu de interese para subir a Lendas Herpetolóxicas, aínda que non trate precisamente de lendas. Preguntaba o seguinte a través do blogue de Verín Natural:

Quixera saber cal é o réptil que pola zona de Vilardevós e Riós denominan ESCOUPARIÑO.

Resposteille o seguinte:

Se miras no blogue verin-natural hai una entrada sobre nomes vernáculos de fauna da comarca de Verín-Monterrei: http://verin-natural.blogspot.com/2008/06/nomes-vernculos-da-comarca-de-vern.html , aquí puxemos varios nomes que fumos recollendo de distintas especies de aves, réptiles, etc. que se lles da na comarca, entre elas están: Escauparón, Chalcides striatus, recollido na Gudiña; Escouparón, Chalcides striatus, Chalcides bedriagai, recollido en San Cibrao (Oímbra); Escóupolo, Chalcides striatus, Chalcides bedriagai, recollido en Castrelo de Abaixo (O Riós); como verás, o que ti dis, Escoupariño, case con toda seguridade entraría dentro destas dúas especies, son os que en castelán se lles chama Eslizón, o común e o ibérico, en guías de galego tamén se lles chama Esgonzo.

O que achei máis interesante desta conversa refírese ao que comentou logo:

O nome de ESCOUPARIÑO escoiteillo a un alumno procedente de Lamardeite (Vilardevós). Eu son profesor de galego no IES Castro de Baronceli, que recibe aos rapaces de toda a comarca de Monterrei (desde Laza a Medeiros e de Cualedro ás Vendas da Barreira). Gústanme a natureza e as palabras. Ese día buscabamos o termo que tivese as cinco vogais, como murciélago en castelán, e saíu o ESCOUPARIÑO... Apréndese moito cos rapaces!!!

Cando menos un nome vernáculo dun réptil lingüísticamente interesante, non si?

Deámoslle as grazas a Serafín Álvarez e aos seus alumnos.

Definición de serpiente no Grove

2009-10-16T13:25:00.000+02:00

Serpiente. sf., serpiente; esta palabra es de mal presagio; si se emplea conviene finalizar con la palabra lajarto, con el fin de evitar que suceda alguna desgracia.

Referencia: Enríquez, M. C. 1974. Léxico de O Grove. Verba 3: 1-168. Universidade de Santiago de Compostela.

Cosme Damián

Pedra do Raio

2009-10-16T13:12:00.003+02:00

Xosé Ramón Reigada envíanos unhas fotografías sobre unha verdadeira Pedra do Raio. Este tipo de pedras proveñen do monte. Ás veces son creadas polo raio que cae no alto dun monte e normalmente un monte máxico ou sagrado na zona e moitas veces con presencia dun castro, cruceiro ou ermida.

Moitas veces, como xa me ten contado Xosé Ramón, estas pedras son realmente achádegos celtas, como poden ser puñais de anteras ou pedras ou obxectos de forma singular debido a que son obra dos nosos antergos.

Ahí vai unha imaxe sobre esta pedra milagreira que, como lle comentaban ó noso amigo e naturalista verinés, soamente hai que pasar a pedra por onde trabou a víbora para sanar o paciente. Esta pedra provén da zona de Madanela (concello de Monterrei):

Agradecerlle a Xosé Ramón a aportación desta interesante historia.

Martiño

Malos senabreses

2009-10-16T12:47:00.001+02:00

As malas linguas falan do ruíns que son algúns senabreses (comarca da Senabria, Zamora). En Sayago (Zamora) dise que: "Si ves una culebra y un senabrés, mata'l senabrés y deja la culebra".

Cosme D. Romay

Culebras e bastardos

2009-10-16T12:46:00.002+02:00

Na comarca de Sayago (oeste de Zamora), as cobras teñen moi mala reputación. Así, son perseguidas con saña cando entran nas casas, sobre todo o "bastardo" (Malpolon monspessulanus). Recolleuse alí un testemuño revelador: "Los lagartos si los veo no me importa dejarlos vivir, pero como vea un bastardo... ese no sale con vida...". Por último, culebrón sería "Herpes zóster, enfermedad vírica" (Panero & Sánchez, 2005).

Panero, J. A. & Sánchez, C. 2005. Sayago, Costumbres, Creencias y Tradiciones. 2ª edición. ADERISA, Zamora. 208 pp.

Cosme D. Romay

Sapas paridas

2009-10-16T12:46:00.001+02:00

No concello do Grove, aínda se escoita un dito de orixe un tanto escura: cando un lugar está moi suxo, con signos de humidade e prodredume (por exemplo un vello alpendre), dise que "hai as sapas paridas". Quizais teña que ver coa presenza de anfibios que acoden a refuxiarse nestes lugares húmidos (Urodela?) (datos propios).

Cosme D. Romay

Clisando paxariños

2009-10-16T12:45:00.002+02:00

Na comarca de Sayago (oeste de Zamora), clisar sería "Hipnotismo o eclipsamiento que producen las culebras bastardas a los pajarillos con el fin de cazarlos" (Panero & Sánchez, 2005). Un dito semellante foi recollido tamén nun lugar indeterminado de Galicia (datos propios).

Panero, J. A. & Sánchez, C. 2005. Sayago, Costumbres, Creencias y Tradiciones. 2ª edición. ADERISA, Zamora. 208 pp.

Cosme D. Romay

Mitoloxía da serpente

2009-10-16T12:45:00.001+02:00

A cobra que non é máis que un animal, e non un ser preternatural, é tamén obxecto de moitos ditos e crenzas, unhas verdadeiras, outras trabucadas. Pode nacer ben da terra, onde a nai deixa os ovos sen volverse ocupar deles; ben dun ovo dun galo de sete anos; ben dos cabelos de muller postos en maceración en auga; ben da maxia. Aliméntanse no inverno, de terra; no verán de animais; e sempre que pode, de leite. Para esto, métese na corte e mama nas vacas; métese nas casas e mama nas mulleres que están criando. Como a cobra ten o mamar moi doce, a muller non se decata, nota somentes que o neno devece, porque o que había mamar, mámallo a cobra, a cal, namentras ela mama, entreteno meténdolle a punta do rabo na boca e o rapaz deste xeito, mama en seco. Igual acontece coas vacas e os becerros (páx. 51)

Tamén adoita a serpe meterse pola boca dos animais e mais dos homes, entrarlles dentro do corpo e devorarlles as entrañas. Por eso é malo deitarse a durmir no campo. O perigo é maior para os homes que non para as mulleres, porque as cobras -en lembranza probable da historia de Adán e Eva- son inimigas dos homes e amigas das mulleres. O contrario pasa cos lagartos, e din que se dá moitas veces o caso de que a un home que está durmindo no campo, veña espertalo un lagarto, cando unha cobra se chega a el (páx. 51).

Extraído de: Vicente Risco. Obras completas. Tomo 3. Editorial Galaxia, S. A. Vigo - 1994.

Xosé Ramón.

Mitos, crenzas e costumes da Raia Seca. A máxica fronteira Galego-Portuguesa

2009-10-16T12:44:00.000+02:00

Fágovos un pequeno resumo das lendas herpetolóxicas do libro "Mitos, crenzas e costumes da Raia Seca. A máxica fronteira Gelego-Portuguesa", de José Rodríguez Cruz e António Lourenço Fontes (2004). Fala de moitas destas cousas que acontecen nesta nosa zona A Gudiña, O Riós, Vilardevós, Verín, Oímbra, Monterrei, Vinhais, Montalegre, Chaves...

Moi resumido dí cousas coma isto:

"Si te morde unha culebra, busca camisa prá terra"
"Si te morde a víbora ou o viborón, busca aixada e aixadón"

Din que as culebras morren cada inverno. Métense en pequenos buratos para agocharse do frío e despois engordan tanto que non poden saír do burato (este relato escoiteino tamén eu).

Din que as culebras vellas crían no corpo unhas cunchas que lle serven para "voar" cara ao mar, onde morren.
En Parada da Serra (A Gudiña) din que as culebras cando xa van vellas crían tres cunchas, que cando queren voar para lonxe meten o rabo na boca e despois van coller altura para realizar o voo ao altao da Valada o Regueiro de Pumedo.

-Vai prá Serra de Larouco.
-Vou, rabiará quen me viu
e non me matou.

A mítica Serra do Larouco, destino final destas supostas serpes voadoras... o Deus Larouco.

Existe a crenza dun lagarto de dous rabos con facultades adiviñatorias.

Dito sobre o lagarto:
Lagarto arnau
comíchelle as papas
ao teu irmau.

En Oímbra: "Se te morde a píntega, hai que clavala nun pau, e espetala nunha árbore e cando a píntega morra e seque, o veleno non fará nada"

etc, etc, etc

Mitos, crenzas e costumes da Raia Seca. A máxica fronteira Gelego-Portuguesa. José Rodríguez Cruz e António Lourenço Fontes. Ir Indo Edicións (2004).

Xosé Ramón

Menciña herpetolóxica

2009-10-16T12:43:00.000+02:00

Acabo de lembrarme de que tiña uns apuntamentos nun caderno de campo sobre as supostas propiedades medicinais de determinadas especies e algunha cousiña máis. Isto case que se vai parecer máis á medicina tradicional chinesa que á propia desta parte da Europa. Digamos que aquí (refírome tamén á parte Portuguesa coma mesma rexión xeográfica e cultural) perviven cousas, se callar, que se remontan aos primeiros europeos.

Carne de Sapo: danlle facultades que hoxe poderiamos chamar anticanceríxenas. Antigamente trataban con esta carne unha doenza que non sabían de que se trataba, era a morte morrida, o mal do aire, ou designacións similares.

Unto de Culebra (literal): para curar artrosis e o reuma.

Rabo de Lagarto: para comer.

Non só curación con animais senón tamén curación con pedras, por exemplo a Pedra do Raio que entre outras cousas atribúenlle a facultade de curar as mordeduras das víboras. Estas pedras adoitan ser machados prehistóricos ou castrexos, ou tamén cristais de cuarzo. Dicían que eran as pedras que se formaban onde caían os raios.

Podo contar un caso que me aconteceu a min: un día entrei na casa do tío dun amigo, na aldea da Madalena, perto de Vilar-de-Perdizes, cando mirei para enriba da mesiña do telefone tiñan un machado de pedra, unha auténtica Pedra do Raio. Dixéronme que a atoparan na "Cidá" (asentamente castrexo perto da aldea) e que a utilizaban para pasala pola pel cando che trababa unha víbora. A pedra está na casa deste veciño, cando se queira só é ir a vela, que, por certo, quedei con este amigo meu para ir por alá un día de estes e falar co seu tío de unhas cousas relacionadas con temas destes, digamos, etnográficos, mitolóxicos. É o alto Buble, polas Beiras do Larouco.

Xosé Ramón

Lendas do Riós, Ourense

2009-10-16T12:41:00.002+02:00

Falando cunha persoa dun pobo do concello do Riós, preguntándolle sobre os animais que coñecía de antigamente, contoume varias cousas interesantes:

Por un lado faloume dunha culebra (literal) que se coñecía como o Bichorro, dicía que era parecido a unha víbora, aínda que máis grosa, de cor negra, andaba por baixo da terra e cando saía á luz quedaba cego. Melanismo? De que especie se podería tratar? Confundirían unha víbora melánica cos costumes do Blanus? O de dicir que era cego a que se podería deber? Será simplemente un animal mítico con retallos de animais reais?

Dixo que "as culebras cantan coma as pitas", falaba das culebras grandes, Malpolon monspessulanus?. Imos ver se alguén de vós pode dicir algo con respecto a este son. Podería referirse, secallar, ao son emitido polo Peto formigueiro, Jynx torquilla, confundíndoo cunha serpe ? Suxerencias ?

Contou que "as culebras para abaixo non hai cabalo que as colla"

Tamén me falou das míticas serpes voadoras: "unha vez ía o meu pai de caza cun amigo -tiña moi boa puntería-, ouviron cantar así coma o cacarexar dunha pita dende o alto dunha carballeira (carballos cerquiños de porte pequeno), e cando miraron, aló estaba, unha culebra enorme, disparoulle un tiro da escopeta e matouna. Dicían que deveu chegar alí enriba voando" Que sería, Malpolon mospessulanus, Rhinechis scalaris?

Xose Ramón

A ponsoña

2009-10-16T12:41:00.001+02:00

A píntega (Salamandra salamandra) é coñecida no Grove como "ponsoña". Din que é moi mala, e que hai que matala porque pola súa pel excretan un líquido moi velenoso, sobre todo para os nenos.

Cosme Damián

A "bicha ciega"

2009-10-16T12:39:00.000+02:00

En Miranda do Douro (nordeste de Portugal) coñécese popularmente á cobra cega (Blanus cinereus) como "bicha ciega". O Sr. Domingos Gonçalo, de Paradela (Miranda), transmitiume en língua mirandesa o seguinte: "quando l ganado, una baca, o ua oubeilha anfermaba, punha-si dentro l sou chucalho ua bicha ciega biba, i deixaba-si la tapada. La baca i tamién la oubeilha çanaban coel tiempo".

Cosme Damián

Como matar un lobo

2009-10-16T12:37:00.000+02:00

Cóntovos unha lenda que me comentou o señor Antonio, veciño de Degrada (Ancares lucenses) e que a el lle recomendou un maderista de Becerreá (Lugo). Este comentario foi recollido o 17 de xullo do 2008 nun bar de Campa da Braña, Degrada, Lugo.

Para poder envenenar a un lobo, debemos coller a unha víbora no monte e sen maltratala. Ademais desto, necesitamos dunha casavella (Píntega, Salamandra, Salamandra salamandra). Ambos animais póñense un diante do outro á espera de que a víbora morda varias veces á casavella. Posteriormente, debemos coller a casavella e metémola dentro dun envase metálico (unha lata ou pota vella). Logo poñemos a lata (e dentro dela a casavella envenenada pola víbora) ó lume ata que quede ben chamuscada. Por último, sacamos a casavella e moémola ata facer un po fino. Este po ponse sobre carne ou algo que lle guste ó lobo, da mesma maneira que se fai coa estrignina.

Unha aperta,

Martiño

Benvida

2009-10-16T12:36:00.000+02:00

Benvidos a todos:

Espero que esta iniciativa vos pareza interesante. Moitas das lendas ou historias que podemos escoitar durante as nosas saídas ó campo quedan arquivadas friamente nas nosas libretas de campo. Para esto, poño a vosa disposición este blog, para que expoñades os vosos encontros coa etnografía herpetolóxica. Pero debemos entrar nunha serie de cuestións:

-Aínda que as lendas sexan eminentemente herpetolóxicas, as máis abundantes no rural, non quere decir que non teñan cabida as lendas sobre outros animais ou seres.

-Aínda que a lingua inicial deste blog é o galego e a maioría de nós sexamos galegos, este blog non ten unha adscrición xeográfica limitada. Teñen cabidas lendas doutros lugares como Portugal e España.

_No tocante ó idioma, as linguas que teñen cabida son o galego, o castelán e o portugués.

-Recordade que existen as etiquetas ou tags (ó escribir un novo post está xusto debaixo do lugar onde se escribe). Estas etiquetas son moi interesante para poñer as especies ou seres ós que fai referencia á lenda.

-Co tempo e se as aportacións son numerosas, realizaremos unha ordenación delas utilizando as diferente categorías.

-Por último, e para aquelas persoas que o desexen, poderemos intentar de facer unha pequena publicación sobre lendas herpetolóxicas onde todos nós seremos autores.

Unha aperta,

Martiño

Martiño Cabana Otero

lendasherpetoloxicas.wordpress.com

mcohyla@yahoo.es

Benvida

2009-10-16T12:00:00.000+02:00

Debido a ás maiores posibilidades que dá BlogSpot fronte a WordPress, imos facer a migración a este servidor. Así poderemos colaborar máis persoas neste proxecto que vexo interesante.